مرجع تخصصی مالیات در دیوان عدالت اداری

شماره دادنامه: ۱۴۰۵۳۱۳۹۰۰۰۱۲۴۳۲۷۵

تاریخ دادنامه: ۱۴۰۵/۵/۲۰

شماره پرونده: ۰۳۰۳۸۶۳

مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری

شاکی: آقای امید ترک زبان

طرف شکایت: وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

موضوع شکایت و خواسته: ابطال مواد ۴۷ و ۳۷ از دستورالعمل جامع ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان به شماره ۲۵۴۴۰۷/ و مورخ ۱۳۹۶/۱۱/۲  وزیر علوم، تحقیقات و فناوری

گردش کار: شاکی به موجب دادخواست و لایحه‌ای ابطال مواد ۴۷ و ۳۷ از دستورالعمل جامع ایفای تعهّد آموزش رایگان به شماره ۲۵۴۴۰۷/و مورخ ۱۳۹۶/۱۱/۲ وزیر علوم، تحقیقات و فناوری را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته اجمالاً به طور خلاصه اعلام کرده است که:

" اینجانب در سال ۱۳۹۳ در مقطع کارشناسی دوره روزانه از دانشگاه شهید بهشتی فارغ التحصیل شدم. بعد از مدتی تعهّد خدمت آموزش رایگان را انجام و رفع نمودم و با دانشگاه تصفیه حساب کردم و گواهی موقّت مدرک کارشناسی را به دانشگاه دادم و دانشنامه مقطع کارشناسی را تحویل گرفتم. چند سال بعد در سال ۱۳۹۶ در مقطع کارشناسی ارشد دوره روزانه در دانشگاه صنعتی شریف قبول شدم، دو ترم تحصیل کردم و ادامه ندادم و اخراج آموزشی شدم. با توجّه به این که در زمان ثبت نام در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه صنعتی شریف گواهی مقاطع پایین تر برای آگاهی از سوابق تحصیلی ارایه می شود من هم دانشنامه مقطع کارشناسی را به دانشگاه دادم. اکنون بعد از اخراج آموزشی دانشگاه صنعتی شریف با استناد به مواد ۴۷ و۳۷ دستورالعمل جامع ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان به شماره  /۲۵۴۴۰۷ و مورخ ۱۳۹۶/۱۱/۲، برگرداندن دانشنامه مقطع پایین تر را منوط به رفع تعهّد خدمت آموزش رایگان دو ترم گذرانده شده در مقطع کارشناسی ارشد می داند. یعنی دانشگاه صنعتی شریف حاضر به برگرداندن دانشنامه من که سال ها قبل از دانشگاه شهید بهشتی گرفتم و تعهّد خدمت آموزش رایگانش را انجام دادم و با دانشگاه بهشتی تصفیه حساب کردم نیست. در صورتی که در مواد دستورالعمل ذکر شده، به افرادی که می خواهند گواهی موقّت مقطع پایین تر را تبدیل به دانشنامه کنند اشاره کرده است و رفع تعهّد مقطع پایین تر را منوط به رفع تعهّد مقطع ناتمام دانسته است و در مورد کسانی که قبلاً دانشنامه گرفته و به دانشگاه مقطع بالاتر داده اند حرفی نزده و موضع مبهم و نامعلوم دارد. با توجّه به این که طبق قانون گواهی مدرک پایین تر برای آشنایی با سوابق تحصیل است و نه به عنوان ضمانت رفع تعهّد مقطع بالاتر و دانشگاه صنعتی شریف با استناد به دستورالعمل مذکور از برگرداندن مدرکی که من هزینه های آن را پرداخت کرده ام و تعهّد آن را انجام داده ام و طبق قانون در مالکیت من است، امتناع می‌کند، که این مورد خلاف قانون و شرع است. در ضمن با توجّه به این که اخراج از دانشگاه به عنوان جریمه تنبیهی برای دانشجویان اخراجی منظور می گردد، عدم ارایه مدرک مقطع پایین تر و با توجّه به توضیحات بالا تبعیض بین فردی که تعهّد خدمت آموزش رایگان مقطع پایین تر را انجام داده است با فردی که این کار را انجام نداده است خلاف بندهای ۱۴ و ۳ اصل سوم قانون اساسی می‌باشد. لذا ابطال مواد ۴۷ و ۳۷ از دستورالعمل مورد شکایت بدلیل مغایرت با قانون، شرع و خروج از حدود اختیارات مورد استدعا است."

متن مقرره مورد شکایت به شرح زیر است:

دستورالعمل جامع ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان به شماره ۲۵۴۴۰۷/و  مورخ ۱۳۹۶/۱۱/۲ وزیر علوم، تحقیقات و فناوری

" مقدمه:

به استناد مواد آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده هفت لایحه قانونی موضوع اصلاح مواد هفت و هشت قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوّب ۱۳۵۹/۰۳/۱۲ این دستورالعمل تنظیم و به منظور ایفای تعهّد خدمات آموزش رایگان کلّیه مقاطع تحصیلی در دانشگاه‌ها و مؤسّسات آموزش عالی قابل اجرا است. به موجب این دستورالعمل دانشجویان و دانش آموختگانی که از تحصیلات رایگان استفاده می‌کنند مکلّف هستند برابر مدّت تعهّد با توجّه به نوع سهمیه خود در ایران (بدون محدودیت برای محل انجام تعهّد دانش آموختگان سهمیه مناطق) خدمت نمایند.

وفق ماده ۶ آیین‌نامه اجرایی مواد هفت و هشت قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی به دانش آموختگان بهره‌مند از آموزش رایگان و یا وام صندوق رفاه دانشجویان صرفاً گواهی‌نامه موقّت پایان تحصیل که فقط دارای ارزش استخدامی در ایران است، تسلیم خواهد شد.

.................................

ماده ۳۷: تحویل گواهی‌نامه موقّت مقطع پایین تر مندرج در پرونده تحصیلی مقطع بالاتر، به دانشجویان انصرافی و یا اخراجی که تصفیه حساب صندوق رفاه دانشجویان را انجام داده باشند، با اعلام مدّت تعهّد به دانشگاه مقطع پایین تر بلامانع است، مشروط بر این که متقاضی قصد لغو تعهّد و گرفتن اصل دانشنامه مقطع قبل را نداشته باشد.

تبصره : چنانچه متقاضی فوق قصد گرفتن اصل دانشنامه از مقطع پایین تر را داشته باشد باید لغو تعهّد خدمت آموزش رایگان مقطع ناتمام بالاتر را انجام دهد.

...................................

ماده ۴۷: دانشجویان انصرافی و یا اخراجی چنانچه پس از ترک تحصیل و یا اخراج و قبل از انجام تعهّد خدمت، تقاضای دریافت ریزنمرات و گواهی‌نامه مقطع قبلی خود را (جهت لغو تعهّد خدمت آموزش رایگان مقطع قبلی و گرفتن دانشنامه و ریزنمرات رسمی) داشته باشند، باید مبلغ تعهّد خدمت آموزش رایگان را پرداخت نمایند.

.....................................

-وزیر علوم، تحقیقات و فناوری"

در پاسخ به شکایت مذکور، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری به موجب لایحه شماره ۱۴۰۴۲۲۰۳۴۶۵۵۶۱۰۵ مورخ ۱۴۰۴/۱/۱۸ نامه شماره ۴/۲/۴۴۷۹۸۳ مورخ ۱۴۰۳/۱۲/۲۹ مدیرکل دفتر امور حقوقی و پاسخگویی به شکایات سازمان امور دانشجویان را ارسال نموده که خلاصه متن آن به قرار زیر است:

"براساس نامه شماره ۴۱/۳/۴۴۴۲۴۲ مورخ ۱۴۰۳/۱۲/۲۰ اداره کل امور دانشجویان داخل «... مقرره مورد شکایت مانع اشتغال فرد در کشور نخواهد شد و نامبرده در موارد مشابه جهت ایفای تعهّد خدمت با دریافت تأییدیه تحصیلی از سامانه جامع امور دانشجویان و صرفاً با ارایه تصویر مدرک تحصیلی و بدون نیاز به دانشنامه (به دلیل تعهّد خدمت مقطع انصرافی یا اخراجی) می‌توانند مشغول به کار شوند و نیازی به تحویل دانشنامه پایان تحصیلات خود به محلِ‌کار نمی‌باشد. لذا اجباری به لغو تعهّد خدمت مقطع ناتمام اخراجی ایشان نبوده و لغو تعهّد مقطع اخراجی تنها در صورت مطالبه دانشنامه از سوی متقاضی ضروری است....» بنابراین این که شاکی مواد معترضٌ عنه دستورالعمل فوق‌الذکر را مانع اشتغال خود دانسته و خود را برای اشتغال در داخل کشور در وضعیت نابرابری با فارغ التحصیلانی که اقدام به ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان نکرده‌اند نشان داده است، برداشت صحیحی از وضعیت ایشان نمی‌باشد. دانشگاه مقطع بالاتر می‌تواند نیاز خود مبنی بر احراز و آشنایی با سوابق تحصیل دانشجو در مقطع پایین تر را از سامانه استعلام مدارک تحصیلی تأمین نماید و نیازی به رؤیت گواهی موقّت با دانشنامه ندارد. بنابراین فلسفه اخذ گواهی موقّت یا دانشنامه مقطع پایین‌تر در دانشگاه مقطع بالاتر گرفتن نوعی ضمانت برای ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان دانشجو است که طریقه اقدام آن نیز در ماده ۳۷ دستورالعمل مورد شکایت تصریح گردیده است و این که شاکی مدرک ارایه شده را مصداق «امانت» دانسته و عدم استرداد آن را در حالت عدم ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان مقطع بالاتر خلاف شرع و قانون می‌داند برداشت صحیحی نیست. حسب ماده ۷ لایحه قانونی اصلاح مواد ۸، ۷ قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوّب ۱۳۵۸/۷/۲۶، دانشجویان و هنرجویانی که از مزایای تحصیل رایگان استفاده کرده‌اند مکلّف به خدمت در کشور و یا پرداخت هزینه‌های تحصیل به دولت هستند. لذا مواد معترضٌ عنه دستورالعمل فوق در راستای تضمین اجرای مفاد قانونی فوق‌الذکر تصویب شده و غیرقابل خدشه است. بدیهی است دانشجویان انصرافی و اخراجی که از مزایای آموزش رایگان بهره‌مند گردیده‌اند مکلّف به پرداخت هزینه‌های تحصیلی مصروفه بابت مشارالیهم هستند. با عنایت به این که به دلیل عدم موفقیت در اتمام تحصیل و کسب مدرک مقطع بالاتر، امکان ضبط مدرک تحصیلی و ریزنمرات (در مقطع بالاتر) تا پایان مدّت انجام تعهّد یا لغو تعهّد از سوی دانشجو وجود ندارد، بنابراین مدرک تحصیلی مقطع پایین‌تر (اعم از آن که لغو تعهّد مقطع مربوطه انجام شده باشد یا خیر) تضمین ایفای تعهّدات مربوط به مقطع بالاتر بوده و تا زمان لغو تعهّدات مربوط به مقطع ناتمام در اختیار دانشگاه خواهد ماند و توصیف آن به عنوان «امانت» از سوی شاکی، تعبیری اشتباه بوده و منطبق بر واقع نیست. به بیانی دیگر ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان مقطع پایین تر توسط شاکی تکلیفی مبنی بر عودت مدرک تحصیلی مقطع پایین تر را متوجّه دانشگاه مقطع بالاتر نمی نماید. اساساً هیچ‌‌گونه تبعیضی بین فردی که تعهّد خدمت آموزش رایگان خود را ایفا نموده است با فردی که ایفا ننموده است وجود ندارد چرا که دانشگاه مقطع بالاتر به هیچ عنوان دانشنامه مقطع پایین تر را به دانشجویی که اقدام به ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان مقطع بالاتر (ناتمام) ننموده است تحویل نمی‌دهد و آنچه که در مقرره مورد شکایت آمده است تحویل گواهی‌نامه موقّت مقطع پایین تر برای شخصی است که قصد لغو تعهّد و گرفتن اصل دانشنامه مقطع قبل را نداشته باشد. چنان که در تبصره ماده ۳۷ نیز آمده است اگر متقاضی قصد لغو تعهّد و گرفتن اصل دانشنامه مقطع پایین تر را داشته باشد باید لغو تعهّد خدمت آموزش رایگان مقطع ناتمام بالاتر را انجام دهد. همچنین در ماده ۴۷ آمده است که چنانچه دانشجویان انصرافی یا اخراجی تقاضای دریافت گواهی موقّت را جهت لغو تعهّد مقطع قبلی دریافت دانشنامه داشته باشند باید مبلغ تعهّد خدمت آموزش رایگان را پرداخت نمایند. لذا مقرّرات مذکور صراحتاً ناقض ادعای تبعیض ناروا است که از جانب شاکی مطرح شده است. بدیهی است مقرّرات معترضٌ عنه مغایرتی با قوانین بالادستی و شرع ندارند."

هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ ۱۴۰۵/۵/۲۰ با حضور رییس و معاونین دیوان عدالت اداری و رؤسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است.

رای هیات عمومی

نظر به این‌که موکول نمودن ارایه ریزنمرات یا گواهی‌نامه یا اصل دانشنامه مقطع قبلی به لغو تعهّد خدمت مقطع بالاتر با وجود ایفای تعهّد مقطع قبلی به نوعی ایجاد محدودیت برای افراد در برخورداری از حقوق مکتسبه ناشی از اتمام تحصیلات در مقطع قبلی است، بنابراین مواد ۴۷ و ۳۷ دستورالعمل جامع ایفای تعهّدات خدمت آموزش رایگان به شماره ۲۵۴۴۰۷/و مورخ ۱۳۹۶/۱۱/۲ مغایر با بندهای ۱۴ و ۳ اصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بوده و مستند به بند ۱ ماده ۱۲ و مواد ۸۸ و ۱۳ قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال ۱۳۹۲ از تاریخ تصویب ابطال می‌شود. این رای براساس ماده ۹۳ قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب ۱۴۰۲/۲/۱۰) در رسیدگی و تصمیم‌گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است.

احمدرضا عابدی

رییس هیات عمومی دیوان عدالت اداری

برای این رأی هنوز مستندی به تأیید کارشناس نرسیده است.

مستندات تأییدشده این رأی